• یکشنبه ۵ شهریور ماه، ۱۳۹۶ - ۱۱:۱۴
  • دسته بندی : اقتصادی
  • کد خبر : 966-3084-5
  • خبرنگار : 15180
  • منبع خبر : ----

دیپلماسی آبی آسیا در آستانه‌ نقطه جوش

بیشتر از 140 سال پیش توماس هاکسلی، زیست‌شناس انگلیسی در سرمقاله نخستین شماره از مجله نیچر نوشت: آب از مرزهای سیاسی تبعیت نمی‌کند، اما کشورهایی که مرزهای مشترک آبی دارند نمی‌توانند از هم منفک شوند و این قدرت آب است که میان آن‌ها- چه بخواهند و چه نخواهند- پیوندی ناگسستنی ایجاد می‌کند.

به گزارش ایسنا- منطقه خراسان، چگونگی استفاده و مدیریت این منابع آبی محدود اهمیت زیادی دارد، اما در بسیاری از نقاط جهان، این انسان است که به بزرگ‌‌ترین تهدید در استفاده از منابع آبی تبدیل شده است. از همه بدتر این‌که انسان هر زمان که احساس نیاز کند از منابع آبی مشترک به ‌عنوان اسلحه‌ای برای تسلط سیاسی، اقتصادی، ژئوپولتیک و سرکوب نظامی استفاده می‌کند. برخی معتقدند که هيچ نقطه‌ای در دنيا وجود ندارد که همچون آسيا مستعد درگيری بر سر منابع باشد. 

حقایق، صریح و خشن هستند: سرانه دسترسی به آب شیرین در بخش‌هایی از آسیا از جمله در خاورمیانه 10 برابر کم‌تر از میانگین جهانی است. علاوه بر این افزایش دمای هوا موجب شده که فصل رشد در خاورمیانه 18 روز کم‌تر از گذشته باشد. پیش‌بینی میشود در پایان این قرن تولید محصولات کشاورزی در این منطقه 27 تا 55 درصد کم‌تر شود. بنا بر اعلام آژانس راهبردی ملل متحد در زمینه خوار و بار و کشاورزی، تا پایان سال 2050 منابع آبی خاورمیانه 50 درصد کاهش پیدا خواهد کرد.

برای حمایت از جمعیت جهان که تا سال 2050 به 9.7 میلیارد نفر خواهد رسید، لازم است تولید غذا 60 درصد و تقاضای آب 55 درصد افزایش پیدا کند. اما وضعیت در آسیا بدتر است؛ براساس چشم‌انداز توسعه آبی آسیا (AWDO) ، 3.4 میلیارد نفر جمعیت ساکن در این قاره به 100 درصد غذای بیشتری نیاز خواهند داشت که باید از منابع در حال نقصان و غیر قابل جایگزین فعلی تامین شود. 

بر اساس گزارش توسعه جهانی آب که از سوی سازمان ملل منتشر شده، بیش از 1.4 میلیارد نفر یا 42 درصد از کل نیروی کار فعال جهان خصوصا در نواحی از آسیا که شغل اغلب مردم کشاورزی است، شدیدا به آب وابسته‌اند.

با کاهش باران‌های موسمی نامنظم که بیش از نیمی از کشاورزی آسیا وابسته به آن است، بسیاری از کشاورزان برای آبیاری محصولاتشان به آب‌های زیرزمینی متوسل می‌شوند که استخراج آن به ندرت پایش می‌شود. بنابر اعلام سازمان خوار و بار و کشاورزی ملل متحد (FAO) 70 درصد از استخراج آب‌های زیرزمینی جهان در آسیا روی می‌دهد که رقم قابل توجهی است. هند، چین و پاکستان بزرگترین مصرف‌کنندگان این آب‌های باارزش هستند.

بنا بر اعلام AWDO تا سال2050 دست کم 3.4 میلیارد نفر یا 40 درصد از جمعیت جهان در نواحی با تنش آبی زندگی خواهند کرد. این رقم در واقع ترکیبی است از جمعیت هند، چین، پاکستان و بنگلادش در سال .2050. 

این وضعیت هشدار دهنده باعث شده مدیر ارشد فائو درخواست اقدامات فوری بکند. خوزه گرازیانو دا سیلوا می‌گوید: دسترسی به آب یک نیاز اساسی برای تامین امنیت غذایی، سلامت انسان‌ها و کشاورزی است و قحطی آب در شمال افریقا و خاورمیانه چالش بزرگی است که به اقدامات فوری و گسترده نیاز دارد.

گزارشی که سال گذشته از سوی مجمع جهانی اقتصاد منتشر شد می‌گوید در طول 10 سال آینده بحران آب تاثیرگزارترین ریسک جهانی خواهد بود.

افزایش جمعیت در نواحی در حال توسعه همچون آسیا، فشار ناپایداری بر منابع وارد می‌کند و باعث می‌شود امنیت آب به یک موضوع سیاسی بدل شود. به عنوان مثال، اقدام قرقيزستان در خصوص اجرای طرح‌های برق‌آبی در حوضه آرال باعث شد در طول سال‌های 1996-1993 رابطه اين کشور با ازبکستان به مرز بحرانی برسد. ازبکستان تهديد کرد که در صورت تکمیل این سدها قرارداد تبادل گاز با قرقيزستان را لغو می‌کند و اين اولين‌باری بود که کشورهای آسيای مرکزی از منابع آبی به عنوان يک قدرت نفوذ استراتژيک استفاده کردند.

جنگ‌های باستانی چین، هند و پاکستان بر سر منابع آب
از گذشته چین، هند، پاکستان و بنگلادش جنگ‌های ارضی بین خودشان داشته‌اند و چشم‌انداز روابط بین آن‌ها بسیار محتاطانه است. تاریخ این منطقه پر است از درگیری‌های ارضی و مذهب و اختلافات قومی و نژادی که به بی‌ثباتی منطقه دامن می‌زنند. 

سپتامبر سال گذشته نخست وزیر هندوستان تصمیم گرفت معاهده آبی با پاکستان را مورد بازبینی قرار دهد. نقض این تفاهم‌نامه می‌تواند دولت پاکستان را زمین‌گیر و هند را بدون توپ و تانک برنده جنگی نامرئی بین دوکشور کند و این برای پاکستان یک هشدار جدی است. این تصمیم در واقع پاسخی بود به حملات تروریستی پاکستان به پایگاه ارتش هند در کشمیر که طی آن 18 سرباز هندی کشته شدند.

در همان زمان چین در قالب بخشی از پروژه آبی 740 میلیون دلاری لالهو در حوزه خودمختار تبت، یکی از انشعابات رودخانه یانگ‌تسه را مسدود کرد. رودخانه یانگ‌تسه از رشته کوه‌های هیمالیا سرچشمه می‌گیرد و بخش بالادستی براهماپوترا در هند را تشکیل می‌دهد و پس از آن وارد بنگلادش می‌شود.

اقدام چین در واقع هشداری به هند بود. برخی تحلیل‌گران بر این باورند که پکن سعی داشت داکا را تشویف کند بر سر آب‌های مشترک براهماپوترا بر ضد هند موقعیت دفاعی در پیش بگیرد، در نتیجه اتحاد بین بنگلادش و هند دچار تنش شود. چین به این ترتیب می‌تواند از آب‌های رودخانه به عنوان ابزاری درمذاکرات سیاسی بهره ببرد.

هم هند و هم چین ساخت نیروگاه‌های آبی عظیم را در برنامه کاری خود قرار داده‌اند. چین برای صنعتی شدن و هند برای تامین نیازهای جمعیت رو به رشدش. سدها مزایای زیادی دارند، اما بدون وجود معاهدات جامع و فراگیر در خصوص اشتراک سهم آب، ایالت‌های وابسته به رودخانه که در پایین‌دست مستقرند، ضرر می‌کنند و این می‌تواند در آینده به بحران‌ها دامن بزند. معاهداتی در زمینه اشتراک آب بین هند و پاکستان و بنگلادش وجود دارد، اما به جز همکاری در زمینه به اشتراک‌گذاری داده‌های هیدرولوژیکی، هیچ معاهده‌ای با چین بسته نشده است.

منابع آب شیرین قابل تجدید پاکستان به ازا هر نفر تنها 297 مترمکعب است. این رقم در بنگلادش 660 ، در هند 1116 و در چین 2062 مترمکعب است. وقتی دسترسی سالانه به آب به کم‌تر از 1700 مترمکعب به ازا هر نفر برسد، ناحیه تحت تنش آبی است و وقتی این رقم 1000 مترمعکب باشد، به این معنی است که منطقه وارد بحران کم‌آبی شده است.

مناقشات ترکیه، عراق، ایران و سوریه در حوزه دو رود دجله و فرات
یکی دیگر از حوزه‌های پرمناقشه درخاورمیانه، حوزه دو رود دجله و فرات است. سرچشمه هر دو رود جنوب ترکیه است. با ورود به عراق این دو رودخانه به یکدیگر پیوسته و «شط‌‌العرب» را تشکیل می‌‌دهند که درنهایت راهی خلیج فارس می‌شود. سدسازی صورت گرفته در چهار دهه اخیر در سوریه، عراق و به ویژه طرح GAP در ترکیه موجب بروز بحران‌های جدیدی در این منطقه شده است.

«پروژه آناتولی جنوب شرقی» یا GAP یکی از بزرگترین پروژه‌های آبی جهان و بزرگ‌ترین پروژه توسعه‌ای ترکیه است. طبق این پروژه قرار است تا سال ۲۰۲۳ میلادی ۲۲ سد روی دجله و فرات ساخته شود. تنها یکی از آنها سد آتاتورک است که حدود 49 میلیارد متر مکعب گنجایش دارد که برابر است با گنجایش ۶۵۰ سد ایران. 
طبق معاهده سال1980 ترکیه پذیرفت که حداقل دبی 500 متر مکعب بر ثانیه از آب فرات را برای عراق و سوریه تامین کند، اما این امر در عمل تحقق نیافت و در مواردی تا 250 متر مکعب نیز کاهش یافت. با بسته شدن سرشاخه‌ها، اراضی کشاورزی سوریه با مشکلات زیادی روبه‌رو شد و خشکسالی روستاها را خالی از سکنه کرد. برخی کارشناسان بر این باورند که علت اصلی آغاز بحران سوریه در سال 2011 بهار عربی نبود بلکه بحران آب بود. آن‌ها معتقدند جنگ آب در خاورمیانه از هم اکنون شروع شده و ترکش‌های این جنگ است که به تن سوریه اصابت می‌کند.

علاوه بر این داعش نیز پیوسته تلاش کرده در جنگ علیه دولت عراق از آب به عنوان یک سلاح استفاده کند. تروریست‌های داعش دریچه سدهای تحت کنترل خود را می‌بستند تا آبی که از غرب وارد دجله و فرات می‌شود، کاهش پیدا کند.

ترکیه، سوریه و عراق تنها کشورهای درگیر حوضه آبریز دجله و فرات نیستند، بلکه ایران هم متاثر از آن است. بین‌النهرین با مجموعه تالاب‌های هورالعظیم و هورالهویزه یکی از نخستین سرچشمه‌های تمدن بشری بوده که در حال حاضر تبدیل به بزرگ‌ترین کانون گرد و غبار در منطقه شده است.

همکاری‌های آبی نافرجام بین ایران، ترکمنستان و افغانستان 
با وجود پیوندهای تاریخی، فرهنگی و جغرافیایی بین ایران، ترکمنستان و افغانستان، همکاری آن‌ها بر سر آب محدود است. سد دوستی یک نمونه از همکاری‌های بین ایران و ترکمنستان است که به دلیل در نظر نگرفتن طرف سوم یعنی افغانستان در حال حاضر با مشکلاتی روبه‌رو شده است. کشور افغانستان با توجه به ثبات نسبی و نیاز شدیدش به آب ساخت دو سد بر روی رودخانه هریرود را آغاز کرده است. ساخت این سدها، رواناب ورودی به سد دوستی را به شدت تحت تاثیر قرار می‌دهد. با این شرایط، استفاده از آب سد دوستی برای تامین آب شرب شهر مشهد عملا بی‌فایده است و مشکل کم‌آبی این شهر را برطرف نمی‌کند.

قراردادهای آبی بین ایران و افغانستان از 130 سال پیش تا کنون معطوف به آبهای سطحی به ویژه استفاده از آب هیرمند بوده و سهم ایران در هر قرارداد در مقایسه با قبل کم‌تر شده است. افغانستان با استفاده از مزیت بالادست بودن، ایران را به انفعال کشانده است.

آینده‌ای نامعلوم
دانشمندان می‌گویند خاور میانه و شمال آفریقا تا چند دهه آینده به سرزمین‌های غیر قابل سکونت تبدیل خواهند شد، چرا که در طول 40 سال اخیر سطح آب‌های شیرین قابل دسترس در این مناطق به دو سوم کاهش پیدا کرده است. بر اساس گزارش موسسه مشاوره نظامی جهانی در خصوص تغییر اقلیم وقتی نتوان رقابت بر سر منابع طبیعی کمیاب را با همکاری حل کرد، تهدیدهای امنیتی ظاهر می‌شوند و جنگ‌های خشونت‌آمیز رخ می‌دهند.

از سوی دیگر برخی معتقدند که بيشتر روابط بين‌المللي مرتبط با آب، مشارکتي هستند و آب می‌تواند ابزاری برای افزایش مشارکت بين دولت‌ها باشد. براي نمونه در فاصله سال‌های 1948 تا 2005، تنها 28 درصد از کل وقايع بين‌المللی مرتبط با آب تنش‌زا بوده است. در پنجاه سال اخیر 1831 رویداد در زمینه آب در جهان رخ داده که 1228 مورد مشارکت و 507 مورد اتفاقات تنش‌محور بوده است. آن‌ها بر اين باورند که منابع مشترک آبي نه تنها تضاد و تنش بين کشورها را کاهش می‌دهد، بلکه به بهبود روابط و افزايش سطح مشارکت و همکاری‌های بین‌المللی کمک می‌کند. 


منابع
 

http://www.aljazeera.com
https://www.thethirdpole.net
http://www.ipsnews.net
http://tabyincenter.ir
http://www.aljazeera.com


انتهای پیام

ارسال خبر به دوستان

* گیرنده(ها):

آدرس ایمیل ها را با علامت کاما از هم جدا نمایید. (حداکثر 3 آدرس پست الکترونیکی گیرنده را وارد نمایید)
متن ارسال:

ارسال نظر

نام و نام خانوادگی:
آدرس سایت شما:
* آدرس پست الکترونیکی:
* متن:
* کد مقابل را وارد نمایید: