• دوشنبه ۱۵ آبان ماه، ۱۳۹۶ - ۰۹:۴۰
  • دسته بندی : زیارت و گردشگری
  • کد خبر : 968-4191-5
  • خبرنگار : ----
  • منبع خبر : ----

موزه‌ای از جنس حمام‌های دوره صفوی

حمام مهدی قلی بیک در سال 1027ق به دستور مهدی قلی بیک، ساخته شد و وقف ساحت مقدس حضرت رضا(ع) شد. به علت هم‌جواری با بنای تاریخی مقبره امیر ملکشاه و نیز نزدیک بودن به حرم رضوی، قبلاً به «حمام شاه» و بعد از انقلاب اسلامی به «حمام رضوی» شهرت دارد.

به گزارش خبرنگار ایسنا- منطقه خراسان، این بنا یکی از بزرگ‌ترین حمام‌های ایران است که ساختاری بسیار زیبا از حمام‌های قدیمی را به نمایش می‌گذارد. محوطه ورودی حمام به‌وسیله پلکانی و با انحنایی ملایم به هشتی کوچکی وصل می‌شود که پس از عبور از آن، با گردش به سمت راست به رختکن وارد می‌شویم. در فضای رختکن هشت ستون سنگی پوشش گنبدی را استوار نگه‌داشته است که با تعبیه تعدادی نورگیر با ابعاد متفاوت در سقف، روشنایی رختکن تأمین‌شده است. 

حمام مهدی قلی بیک تا سال 1367 دایر بوده است، اما از حدود سال 1369 به‌تدریج به‌صورت حمام متروکه درآمد. این بنا در اردیبهشت 1356 به شماره 1374 در فهرست بناهای تاریخی کشور ثبت شد و در سال 1378 با دستور مقام تولیت فقید آستان قدس رضوی عملیات بازسازی آن آغاز شد. عملیات مرمت و احیای بنا توسط معاونت حفظ و احیای سازمان میراث فرهنگی استان خراسان و با همکاری معاونت فنی و عمران موقوفات آستان قدس رضوی انجام گرفت و فضاهایی چون سر در، هشتی ورودی، رختکن، میاندر، گرم‌خانه، نظافت‌خانه، خزینه، چال‌حوض، گلخن مورد مرمت و بازسازی قرار گرفت و درنتیجه این امر، مساحت حمام به 2 هزار مترمربع رسید.



ارتفاع نسبتاً زیاد کف تا سقف حمام و همچنین تعداد نورگیرها و تنوع ابعاد آن، نورپردازی منحصربه‌فردی به این بنا بخشیده است به‌گونه‌ای که از طلوع تا غروب آفتاب با چرخش خورشید، زوایای مختلفی از حمام، تاریک و روشن می‌شود و موجبات تلطیف فضا به‌ویژه در قسمت رختکن را فراهم می‌کند. سازه اصلی بنا از جنس آجر بوده و آهک، ساروج، سنگ، شیشه، فلز و کاشی از دیگر مصالح به‌کاررفته در این حمام است.

رختکن این حمام با تزییناتی چون نقاشی و کاشی‌های رنگی مزین شده است. این قسمت دارای ساروج‌بری و گچ‌کاری منحصربه‌فردی با تعداد 28 لایه بوده که از این تعداد، 13 لایه‌ دارای تزیینات نقاشی است. قدیمی‌ترین لایه نقاشی به دوره صفوی و جدیدترین لایه، به اواخر دوره قاجار (1343ق) مربوط است. لایه اخیر با موضوعاتی مانند تصاویر پهلوانان، داستان‌های شاهنامه، افسانه‌های عامیانه و قدیمی رایج در میان مردم و صحنه‌هایی از زندگی اجتماعی و محلات قدیمی شهر مشهد در معرض دید قرار دارد.

بعد از رختکن، فضایی به نام «هشتی» یا «میاندر» وجود دارد که ارتباط‌دهنده دو فضای رختکن و گرمخانه است. در وسط هشتی، حوض کوچکی است که فرد، پای خود را پس از بیرون آمدن از گرمخانه، درون آب سرد آن شسته و سپس وارد سربینه می‌شده است. پاشویه کردن موجب می‌شده حرارت بدن از طریق کف پا کاسته شود و بدن افراد، آمادگی ورود به فضای سرد سربینه را پیدا کند.



پس از گذشتن از هشتی وارد گرمخانه می‌شویم که محل اصلی شستشوی تن و استحمام است. فضای گرمخانه، مربع شکل و دارای چهارستون در وسط است که پوشش گنبدی شکل سقف، مشتمل بر چندین نورگیر بر روی آن‌ها قرارگرفته است. در اطراف گرمخانه، سه غرفه وجود دارد که برای نشستن و استحمام مورد استفاده قرار می‌گرفته است. 

در قسمت غربی گرمخانه، خزینه آب گرم حمام قرار داشته که سطح آن از کف گرمخانه بلندتر است. آب حمام اوایل از یک قنات و بعدها از چاه موجود در رختکن تأمین می‌شده و از طریق شبکه آب‌رسانی، شامل تنبوشه‌ها و حوضچه‌های تصفیه، به خزینه می‌رسیده است و در دیگ‌های مسی کف خزینه به نام «تیان»، گرم و به‌طور منظم به قسمت‌های مختلف حمام هدایت می‌شده است .

در ضلع شمالی گرمخانه، فضایی کوچک به نام نظافت‌خانه یا نوره‌کش‌خانه وجود دارد که مکانی برای از بین بردن موهای بدن بوده است. دو اتاق در دو طرف خزینه آب گرم قرارگرفته است. در اتاق شمالی، سه عدد حوضچه تصفیه آب سرد قرار داشته است که گل ‌و لای موجود در آب، در آن ته‌نشین می‌شده و سپس آب تصفیه‌شده به خزینه منتقل می‌شد. 

از اتاق دیگر، افرادی که معلول و یا به بیماری‌های مسری مبتلا بودند برای استحمام استفاده می‌کردند و از طریق دریچه تعبیه‌شده در آن ‌که به خزینه راه دارد، آب گرم مورد نیاز خود را از خزینه برمی‌داشتند، این اتاق به خلوت یا خلوت‌گاه معروف بوده است. در برخی حمام‌های قدیمی، خلوت‌گاه، فضایی است دارای حوضچه‌های کوچک به نام دستک و برای استحمام بزرگان و امرا کاربری داشته است. کف گرمخانه از سنگ سخت اطراف شهر مشهد و بسیار مستحکم بوده که آب در آن نفوذ نکند و عفونت بدان راه نیابد .



در پشت خزینه، فضای تون یا گلخن یا آتشخانه قرار دارد که محل برافروختن آتش و منبع تأمین انرژی گرمایی حمام است. شخصی که مسئول تأمین سوخت و گرمایش حمام بود، «تون‌تاب» نامیده می‌شده است. تون‌تاب پس از تهیه سوخت حمام شامل هیزم، خار و خاشاک، فضولات حیوانی و هر چه قابل اشتعال باشد آن‌ها را درون کوره تون می‌گذاشت که زیر تیان‌ها قرار دارد و آتش را روشن می‌کرد.

گرما و دود ناشی از سوختن هیزم، به‌وسیله انشعاباتی به نام «گربه‌رو» به بیرون منتقل می‌شد. این انشعابات به‌صورت کانال‌هایی باریک از تون شروع ‌شده و در کف گرمخانه به‌صورت مارپیچ تا سربینه ادامه دارد و به تعدادی دودکش در دیوارهای سربینه حمام ختم می‌شود. به این طریق، کف و دیوارهای حمام گرم می‌شده، بنا بر این «سیستم گرمایش از کف» که در معماری ساختمان‌های امروزی به کار می‌رود، قرن‌ها پیش توسط معماران خلاق ایرانی به کار می‌رفته است. از خاکستر باقی‌مانده در کانال تون، به‌عنوان «مواد شوینده» و همچنین در ساخت «ملاط ساروج»، استفاده می‌شده است.

چاله‌حوض یا استخر آب برای شنا و آب‌تنی افراد پس از استحمام مورد استفاده قرار می‌گرفته است. چاله‌حوض این حمام در مقایسه با حمام‌های مشابه دوره صفویه از ابعادی بزرگ‌تری برخوردار است. تناسبات رعایت شده در ساخت این قسمت از حمام در عین سادگی، اوج شکوه معماری اصیل اسلامی و ایرانی را به نمایش می‌گذارد. 

محاسبه دقیق طول، عرض و عمق استخر، ارتفاع کف تا سقف، ستون‌هایی که علاوه بر کاربری «نیارش» بر وجه زیباشناسی نیز تأکید دارد، به‌کارگیری گلجام در ابعاد و فواصل متناسب، همه حکایت از اندیشه خلاق معمار بنا دارد.



 در حال حاضر از این فضا و راهروهای جانبی آن، برای نمایش آثاری از قبیل عکس‌های قدیمی از مشاغل سنتی و زندگی عامیانه مردم، عکس‌های قدیمی حرم مطهر حضرت رضا (ع)، تابلوهای نقاشی قهوه‌خانه‌ای و وسایل ورزش زورخانه‌ای استفاده می‌شود.

در راستای تغییر کاربری، احیا حمام مهدی قلی‌بیک و ایجاد موزه مردم شناسی از فضاهای موجود در سربینه و گرمخانه و چال حوض به عنوان غرفه‌های نمایش اشیا باموضوعات متعلقات حمام، وسایل حمام، وسایل آرایش، وسایل روشنایی، سماور، قهوه‌جوش و قوری استفاده می‌شود.

باتوجه به اینکه پوشاک از بارزترین مشخصه‌های فرهنگی و اجتماعی هر دوره به‌حساب می‌آید به همین خاطر نمونه‌ای از لباس‌ها و پوشش‌های محلی در این موزه به نمایش درآمده است که شامل انواع پاپوش (چارق، گیوه، صندل چوبی و چرمی، چاقچور، جوراب پشمی، کفش چوپانی ...) انواع تن‌پوش (لباس‌های سنتی مردانه و زنانه، کت، پیراهن ...) و انواع سرپوش (سربند، پیشانی‌بند، کلاه و روبند زنانه و ...)

باید اشاره کرد که برخی منابع تاریخی در بیان جنگ‌های شاه عباس اول و در جنگ بین ایران و عثمانی که او فرمانده تفنگچیان خراسانی بوده است و در بیان برخی از اقدامات خیریه و عمرانی، اشاراتی به نام مهدی قلی بیک داشته‌اند. همچنین در برخی منابع آمده است که جسد وی به مشهد منتقل و در حرم مطهر امام رضا علیه السلام مدفون شد.

حمام مهدی قلی بیک در کنار مقبره امیر ملکشاه، مسجد هفتاد و دو تن در ضلع بیرونی سردر غربی صحن جامع حرم مطهر  حضرت رضا(ع)  قرار گرفته و از جهت دیگر در خیابان اندرزگو خسروی نو، انتهای بازار بزرگ بازار فروش فروش‌ها واقع شده است.

انتهای پیام

ارسال خبر به دوستان

* گیرنده(ها):

آدرس ایمیل ها را با علامت کاما از هم جدا نمایید. (حداکثر 3 آدرس پست الکترونیکی گیرنده را وارد نمایید)
متن ارسال:

ارسال نظر

نام و نام خانوادگی:
آدرس سایت شما:
* آدرس پست الکترونیکی:
* متن:
* کد مقابل را وارد نمایید: