• دوشنبه ۲۹ آبان ماه، ۱۳۹۶ - ۰۹:۰۰
  • دسته بندی : زیارت و گردشگری
  • کد خبر : 968-10791-5
  • خبرنگار : 15099
  • منبع خبر : ----

حرم از صفویه تا قاجار چقدر توسعه یافت؛

روند توسعه حرم رضوی به روایت اسناد

مجموعه حرم رضوی که امروزه از جامع‌ترین و زیباترین مجموعه معماری‌ها در جهان اسلام به‌شمار می‌رود، در ابتدا فقط یک سنگ و صندوق بدون بارگاه یا صحن بود. نخستین سنگ مضجع، سنگ مرمری در ابعاد 30 در 40 سانتی‌متر بود و نخستین بنا در دوره سامانی ساخته شد‌.

این بقعه در طول قرن‌ها در معرض تحولاتی قرار گرفت و به واسطه تاخت و تاز اقوام مختلف و لشکرکشی‌ها به سرزمین خراسان، مانند تهاجم سبکتکین و غزهای ترکمان و مغول‌ها بارها به طور کلی ویران و بازسازی شد. بیشتر تحولات و تغییرات در دوره صفویه انجام گرفت.

اعظم نظرکرده، کارشناس نمایه‌سازی اسناد سازمان كتابخانه‌ها، موزه‌ها و اسناد آستان قدس رضوی که در پژوهشی، تحولات و تغییرات حرم از دوره صفوی تا قاجار  را بررسی کرده است، در  گفت‌وگو با ایسنا- منطقه خراسان، درباره تغییراتی که ضریح و روضه منوره طی این سال‌ها پیدا کرده است، اظهار کرد: به درستی روشن نيست كه از چه زمان، نخستين ضريح بر روى قبر مطهر امام رضا(ع) نصب شده، اما مسلّم اين است كه تا قرن هشتم هجرى، بالاى قبر مطهر ضريحى نبوده است.

این کارشناس نمایه‌سازی اسناد سازمان كتابخانه‌ها، موزه‌ها و اسناد آستان قدس رضوی ادامه داد: درواقع كسانى كه در آن تاريخ، مشهد را زيارت كرده و گزارش سفر خود را نوشته‌اند، از وجود ضريح صحبتی به ميان نياورده و تنها از صندوقى كه بر فراز قبر بوده است، خبر داده‌اند. تاکنون پنج ضریح برروی قبر مطهر نصب شده اما گویا گذاشتن ضریح از عصر صفویان آغاز شده است.

وی با اشاره به اینکه گنبد نیز مانند ایوان یکی از مهم‌ترین عناصر معماری ایران است که سابقه آن به قبل از اسلام می‌رسد، گفت: مشخص‌ترين نماد و نشانه بيرونى حرم مطهر امام رضا(ع)، گنبد طلايى آن است كه بر فراز بنای اصلی حرم مطهر و در مركز مجموعه اماكن مقدسه قرار گرفته، ساختار آن دو پوشش و به روایتی تاریخ اولین طلاكاری بر روی آن، به عهد صفویه برمی‌گردد که در اثر حوادث مختلف چندین بار بازسازی شده است. 


سال 1271، قبرستان عیدگاه، ضلع جنوبی حرم رضوی، عکاس: عبدالله قاجار

نظرکرده گفت: بنا بر نقل كتاب‌های تاريخى، نخستين گنبد بر فراز مزار امام رضا(ع) به فرمان سلطان سنجر سلجوقى و به كوشش وزير وى، شرف الدين قمى ساخته شد. جنس آن گنبد، از كاشى بود. گنبد آغازين همان است كه اينك از داخل حرم مطهر ديده مى‌شود و سطح مقعّر و مقرنس آينه‌كارى آن پيداست. 

وی افزود: در دوران شاه طهماسب صفوى، پس از جمع آورى خشت‌هاى كاشى، گنبدى با روكش طلا بر فراز گنبد پيشين بنا شد. اين همان گنبدى است كه امروزه در نماى بيرونى مشخص است، در شورش ازبك‌ها، خشت‌هاى طلاى گنبد به چپاول رفت و در سال 1009ق شاه عباس صفوى از پايتخت آن روز، اصفهان، پياده رهسپار مشهد شد و دستور داد كه گنبد مطهر، بار ديگر با خشت‌هايى از مس و روكش طلايى پوشيده شود.

کارشناس نمایه‌سازی اسناد سازمان كتابخانه‌ها، موزه‌ها و اسناد آستان قدس رضوی اضافه کرد: در زمان شاه سلیمان صفوی، به دنبال وقوع زمین لرزه به گنبد مطهر نیز آسیب‌هایی وارد شد و تعدادی از خشت‌های طلایی آن، از جا کنده شد و وی دستور داد تا گنبد بازسازی شود.

سال 1354، نمایی از مسجد گوهرشاد و صحن آزادی و انقلاب اسلامی، عکاس: موسی الرضا سیاح

وی درباره معماری مناره‌های حرم امام رضا(ع) بیان کرد: مناره یا منار به معنای جای نور است، قبل از اسلام از منار برای راهنمایی و گاهی نیز وجود آتشکده و آتشگاه‌های بزرگ استفاده می‌شد، مسجد جامع سمنان و دامغان را می‌توان از قدیمی‌ترین مناره‌های ایران دانست.

نظرکرده عنوان کرد: در مجموعه قديمى حرم مطهر تنها دو گلدسته قرار داشت كه اكنون يكى از آنها در نزديكى گنبد و ديگرى در مقابل آن، يعنى بالاى ايوان عباسى در شمال صحن انقلاب ديده مى‌شود و مناره نخست آن است كه در كنار گنبد و تقريباً بر فراز مسجد بالاسر قرار دارد. احتمالا گلدسته نزدیک گنبد از آثار معمارى قرن ششم، يعنى دوره سلجوقيان است، شاه طهماسب صفوى هم زمان با انجام تعميرات گسترده در حرم رضوى، آن را بازسازى و مرمّت كرد.

کارشناس نمایه‌سازی اسناد سازمان كتابخانه‌ها، موزه‌ها و اسناد آستان قدس رضوی یادآور شد: قدیمی‌ترین مناره طلاكاری‌شده موجود در اماكن حرم، مناره بالای ایوان طلای صحن انقلاب و از بناهای مرمت‌شده عهد صفوی است و به قرینه آن مناره دیگری بر فراز ایوان عباسی در عهد افشاریه احداث شده است.

وی با بیان اینکه سقاخانه صحن انقلاب، یكی از مهم‌ترین آثار تاریخی اماكن متبركه به شمار می‌آید، افزود: این سقاخانه پس از چند بار مرمت، تخریب و به شكل كنونی بازسازی و طلاكاری شده است. آجرهای طلايی که با آنها کتيبه سقاخانه نوشته شده، ساخته فردی به نام اسماعيل است البته مشخص نیست که اسماعیل در کدام دوره به اینگونه ساخت و سازها اقدام کرده است، اما برخی معتقدند که او همزمان با نادرشاه سقف سقاخانه را طلا کرده است.

این پژوهشگر اضافه کرد: اما این سقاخانه در دوره قاجار، شاهد تغییرات خاصی بود و در زمان تولیت میرزاموسی خان فراهانی کاشی‌کاری و مقرنس‌کاری سقاخانه برای چندمین بار تعمیر شد‌. در زمان سلطان حسین میرزا نیرالدوله حاکم خراسان درسال1320ق چهارحوض آب در چهار طرف سقاخانه ساختند و وی قناتی را وقف بر این چهار حوض کرد.

سال 1335، حرم رضوی بعد از ایجاد فلکه حضرت

 نظرکرده با اشاره به اینکه بخش وسیعی از فضای حرم به رواق‌ها اختصاص یافته است، عنوان کرد: روضه منوره در حال حاضر 27 رواق دارد که برخی از آنها از قدمت تاریخی برخوردارند. رواق‌های دارالحفاظ، گنبد حاتم خانی، گنبدالله وردیخان، دارالسیاده، دارالسعاده، دارالسلام، توحیدخانه و دارالضیافه از جمله رواق‌هایی است که تا پایان دوره قاجار ساخته شده است.

وی با اشاره به رواق دارالحفاظ گفت: این رواق در جنوب حرم، بین روضه منوره و مسجد گوهرشاد واقع شده و محل تجمع حافظان قرآن و انجام مراسم خاص تلاوت کلام الله مجید بوده، این بنا را بانو گوهرشاد در اوایل قرن نهم ساخت و کتیبه کاشی چینی سردر این رواق به خط ثلث و تاریخ 612 ق است که از مهم‌ترین کتیبه‌های حرم است.

این کارشناس نمایه‌سازی اسناد سازمان كتابخانه‌ها، موزه‌ها و اسناد آستان قدس رضوی ادامه داد: در شرق حرم مطهر و غرب دارالسعاده، رواق گنبد حاتم خانی واقع شده که بانی آن حاتم بیک اردوبای از فرزندان خواجه نصیرالدین طوسی و از وزرای شاه عباس است.

وی بیان کرد: در شمال شرقی حرم مطهر و در مشرق رواق توحیدخانه رواقی به شكل یك كثیر الاضلاع به نام رواق گنبدالله وردیخان واقع شده است و در مجموعه عظیم رواق‌‌های حرم مطهر، هم از حیث قدمت و هم به لحاظ طرح و تركیب، از ویژگی ممتازی برخوردار و بانی آن گنبدالله وردیخان که در عصر صفویه می‌زیسته است.

نظرکرده با بیان اینکه در غرب حرم رضوی رواق دارالسیاده قرار دارد، افزود: نام‌گذاری این رواق به دارالسیاده از آن جهت است که از قدیم محل اجتماع سادات و منسوبان به خاندان حضرت علی(ع) بود. رواق دارالسیاده نیز از بناهای گوهرشاد آغا و در قرن نهم هم زمان با مسجد گوهر شاد ساخته شده است. این رواق بعد از زلزله 1084 قمری به دستور شاه سلیمان صفوی مرمت شده است.

وی با اشاره به اینکه یکی از رواق‌های قدیمی موجود در حرم، رواق توحیدخانه است، گفت: این رواق در شمال حرم و بین دارالفیض و صحن انقلاب واقع شده است. فضای این رواق در طی دوره‌های مختلف تغییراتی یافته است که از جمله این تغییرات می‌توان به برداشته شدن در بین توحیدخانه و رواق پشت سر حضرت اشاره کرد و در نتیجه با رواق دارالفیض، یک رواق به نظر می‌رسد و هردو احتمالا در یک زمان و توسط محسن فیض کاشانی ساخته شده است.

کارشناس نمایه‌سازی اسناد سازمان كتابخانه‌ها، موزه‌ها و اسناد آستان قدس رضوی اظهار کرد: از رواق‌های شـرقی حرم مطهر، سـاخته شده در دوره قاجار، رواق دارالسـعاده است. پس از سـاخت صحن آزادی در دوره قاجار در زمان حکمرانی اللهیار خان آصف الدوله در خراسـان فضای میان ایوان طلای ناصری و گنبد حاتم خانی پوشـانده و دارالسـعاده نامیده شـد.

نظرکرده اضافه کرد: همچنین باید به رواق دارالضیافه اشاره کرد که مرمت آن طی ۴ دوره انجام گرفت و اولین مرمت در دوره صفوی و آخرین آن در دوره پهلوی دوم انجام شد.

وی به دو صحن قدیمی حرم اشاره کرد و گفت: دو صحن قدیمی حرم «عتیق» و «نو» هستند که امروز به نام آزادی و انقلاب آن‌ها را می‌شناسیم. صحن انقلاب در زمان سلطان حسين بايقرا به دستور وزير دانشمندش امير عليشير نوائی ساخته شد و بعدها به امر شاه عباس توسعه يافت، این صحن، چهار ايوان بزرگ تاريخي به قرينه يکديگر و 48 غرفه تحتانی و فوقانی در پيرامون خود دارد. 

وی ادامه داد: در وسط جنوبی صحن، ایوانی معروف به ایوان امیر علیشیر و ایوان طلای نادری که نادرشاه افشار این ایوان را طلا کاری کرد وجود دارد، چهار ایوان آن شامل ايوان طلا که از زمان اشکانی مورد استفاده قرار گرفت، ایوان ساعت که بر سر آن ساعت بزرگی قرار گرفته، ایوان عباسی که به دستور شاه عباس ساخته شد و ایوان نقاره‌خانه در ضلع شرقی آن قرار دارد.

کارشناس نمایه‌سازی اسناد سازمان كتابخانه‌ها، موزه‌ها و اسناد آستان قدس رضوی به صحن آزادی اشاره و خاطرنشان کرد: این صحن در زمان فتحعلی‌شاه ساخته شد و دارای ‏56 غرفه و حجره در دو طبقه است و از زمان تولیت میرزا موسی خان تعمیر، تزئین و کاشی‌کاری شد.

وی یادآور شد: طلاکاری ایوان صحن آزادی از دوره حاجی علی اکبرخان قوام الملک شیرازی، پسرحاج ابراهیم کلانتر، اعتمادالدوله که متولی باشی آستان قدس رضوی بود آغاز شد. کاشی‌کاری صحن در زمان سلطنت محمدشاه قاجار انجام شد، سبک معماری و شیوه بنای صحن آزادی به بنای صحن انقلاب شباهت دارد و تقریبا تقلیدی از آن است و دارای چهار ایوان باشکوه و به قرینه یکدیگر است.

سال 1396، حرم رضوی، عکس: پرتال آستان قدس رضوی

گزارش از ریحانه تارقیان، خبرنگار ایسنا- منطقه خراسان

انتهای پیام

ارسال خبر به دوستان

* گیرنده(ها):

آدرس ایمیل ها را با علامت کاما از هم جدا نمایید. (حداکثر 3 آدرس پست الکترونیکی گیرنده را وارد نمایید)
متن ارسال:

ارسال نظر

نام و نام خانوادگی:
آدرس سایت شما:
* آدرس پست الکترونیکی:
* متن:
* کد مقابل را وارد نمایید: