• دوشنبه ۲۲ مرداد ماه، ۱۳۹۷ - ۱۱:۱۴
  • دسته بندی : فرهنگی و هنری
  • کد خبر : 975-9987-5
  • خبرنگار : 15286
  • منبع خبر : ----

نگاهی به مطبوعات عصر مشروطه؛

روزگار غریب قلم‌فرسایی

تاثیر جنبش مشروطه در مناسبات اجتماعی و سیاسی جامعه ایران بر کسی پوشیده نیست و قوه محرکه آن نیز به صورت متفق‌القول مطبوعات و جراید نامیده شده‌اند. اما به‌راستی در عصر خفقان‌زده ناصری و سپس در دوران دل‌آشوب مشروطه، انتشار مطبوعه چگونه میسر می‌شد و آیا تردیدی در درستی عملشان وجود دارد؟

به گزارش ایسنا- منطقه خراسان، مطبوعات در« ممالک محروسه ایران» با انتشار کاغذ اخبار که ترجمه‌ای دست‌وپا شکسته‌ای از لغت انگلیسی آن (News Paper) بوده است. کمی بعد نشریه‌ای مختص کلیمیان به نام «زاهاریداری باهارا» و به زبان آشوری در رضائیه وقت (ارومیه) منتشر شد.

سومین نشریه تاریخ ایران به اهتمام میرزا تقی خان امیرنظام و با نام وقایع اتفاقیه به چاپ رسید که پس از 471 شماره و به دستور رئیس وقت اداره انطباعات ناصری به روزنامه «دولت علّیه ایران» تغییر نام داد. از این پس اکثر روزنامه‌های انتشاریافته در داخل ایران بیشتر به سلسله مجیزگویان دولت تبدیل شدند. نه خبری از اوضاع نا‌به‌سامان ایران می‌دادند و نه از اتفاقات روز ارمغانی به مردم. 

اختر سپهر مطبوعات

دوران مجیزگویی چندان دیری نپایید و با تلاش میرزا محسن‌خان معین‌الملک، سفیر کبیر ایران در عثمانی روزنامه «اختر» با مدیریت محمد طاهر تبریزی و میرزا مهدی اختر و سردبیری میرزا نجف‌علی خان خویی آغاز به کار کرد.

اختر نخستین روزنامه ایرانی بود که با حروف سربی منتشر می‌شد و دوره انتشار آن در ابتدا روزانه به جز در روزهای یک‌شنبه و جمعه منتشر شده، کمی بعدتر به صورت دوبار در هفته در آمده و سرانجام روال انتشار به صورت هفته‌ای یکبار منتشر می‌شد. حجم مطالب نیز از  8 صفحه تجاوز نمی‌کرد.

محل انتشار اختر در استانبول بوده و طبق آنچه که روی جلد آن آمده، محلی به نام خان والده دفتر روزنامه و محل طبع بوده است. استانبول در زمان ناصری به سبب ترقی در زمینه علوم و فنون و نزدیکی به اروپا قبله آمال بسیاری از ایرانیان بوده است. از رویی دیگر به سبب جاذبه‌های فراوان مقصد بسیاری از ایرانیان جهت سفر بوده است.

مجموعه این عوامل سبب شد که روشنفکران و تجددخواهان زیادی در استانبول حضور یابند و چاپ اختر موجب شده که این روشنفکران در خان والده گرد هم آمده و در انتشار اختر مدیران روزنامه را یاری کنند.

اما اختر به نوعی انقلابی فکری در میان جامعه آغاز نمود و مانند هر تغییری در بافت جامعه در ابتدا با مخافت رو‌به‌رو شد، به طوری که مردم روزنامه‌های منتشر شده در خارجه را آیه کفر می‌نامیدند و خوانندگان اختر را از دین‌خارج‌‍شده و آنان را«اختر مذهب» می‌نامیدند. 

با وجود مخالفت‌ها اما اختر راه خود را در میان منورالفکران پیدا کرد. کسروی از اختر به عنوان « روشنگر راه» برای خود و پدرش یاد کرده و از این طریق با اندیشه‌های انتقادی آشنا شده‌اند ؛ یا میرزا حسن رشدیه بنیان‌گزار مدارس جدید در ایران برانگیزنده اقدام خود را مطالب اختر عنوان کرده و می‌گوید: «مرا به رفتن به بیروت و یادگرفتن شیوه نوین آموزگاری، یک گفتار از اختر برانگیخت. روزی با پدرم آن را مطالعه می‌کردیم و دیدیم نوشته در اروپا از هر هزارتن، ده تن بی‌سوادند ولی در ایران از هر هزار تن، ده تن باسوادند.»

اخترد علاوه بر مطالب انتقادی خودساخته از ایران، به ترجمه و چاپ داستان‌ها و مطالبی که موجب بیداری جامعه اروپا شده اقدام کردند. کتب « سرگذشت ژیل بلاس» و «غرایب عادات ملل» از سوی میرزا حبیب اصفهانی ترجمه و به صورت پاورقی در اختر به چاپ می‌رسید.

شهرت اختر و گسترش خوانندگان و همینطور انتقاد مستقیم از تمام سازمان‌ها و نهادهای سیاسی کشور، آن خشم شدید ناصرالدین‌شاه را برانگیخت و طی حکمی به امین‌السلطان ورود آن به کشور را منع کرد:« این روزنامه اختر باز فضولی‌های زیادی می‌کند.  نسخه آن را دیدم می‌دهم بیاورند. آرتیکل‌های بدی نوشته شده است. ملاحظه کنید. این روزنامه این دفعه باید جدا قدغن و سخت بشود که پستخانه قبول نکرده و نیاورند به ایران. به امین‌الدوله دستخط نوشتم. شما هم تاکید کنید که از این تاریخ دیگر روزنامه نیاورند و منتشر نکنند. به سفرا هم خودتان قدغن بکنید که چاپارهای آنها روزنامه اختر را قبول نکرده نیاورند البته.»

 برای نویسندگانی چون طالبوف و سید جمال‌الدین اسدآبادی که به انتشار مطالبی در انتقاد به ساختار حکومت و اوضاع مملکت می‌پرداختند با مشکلاتی عدیده رو‌به‌رو شدند. اوج خشم شاه شهید آن‌جا بود که یوسف‌خان مستشار‌الدوله، معاون وقت عدلیه به سبب انتشار مطلبی در انتقاد به ساختار دولت و وزارت‌خانه‌ها به زندان افکنده شد.

اختر با توجه به چاپ در کشور عثمانی اما حامی منافع ایران بود. در آن زمان به علت حضور عتبات عالیات در عثمانی، سفرهای ایرانیان جهت زیارت بدون آزار و اذیت نبوده و اختر با گزارش این موارد مردم را ترغیب به زیارت امام رضا(ع) در مشهد می‌کند. چندی بعد گزارش می‌دهد که به سبب کاهش سفرهای ایرانیان و متعاقبا کاهش درآمد دولت عثمانی، مزایایی برای سفر ایمن مهیا کرده است.

در زمان واگذاری امتیازات کمپانی رژی و جریان تحریم تنباکو اختر جزئی از کنشگران ابتدایی بوده است. در آغاز اختر به حمایت از اهدا این امتیاز کرده و در مطالب خود پاسخگو به اعتراضات مردم و تجار بوده است. اما با گسترده شدن اعتراضات به حمایت از مردم پرداخت.

این روزنامه خجسته در حقیقت الگو انقلاب فرانسه را برای رهیافت به آزادی و ترقی ایران مناسب می‌دید و از سویی تلاش خود را برای تبیین مفهوم آزادی و تمایز آن با لجام‌گسیختگی به کار می‌برد. «این اصطلاح آزادی که در ممالک متمدنه فرنگستان شایع شد و آن را مبنای همه ترقیات و آزادی ملک و تعمیم امنیت و آسایش ملت‌ها به شروط و حدود چندی مشروط و محدود است... مقصود از آزادی ملت‌ها حریت شخصیه است که هر فردی از افراد در حفظ حقوق مشروعه خود آزاد بوده، از حد حقوق خود تجاوز به حقوق ابنای جنس خود ننماید...»

همین‌گونه به تشریح ساختارهای سیاسی و نظام‌های اجتماعی کشورهای غرب می‌پردازد: «می‌‍بینیم در جملات قانوننامه‌های مجالس شورا و انجمن‌های دیگر فصلی در این باب می‌نویسند که هرکسی رای خود را بدون هیچ ملاحظه  احتیاط خارجی و ترسی به آزادی بیان نماید. و این قدرها در این مطالب اعتنا و اهتمام دارند که جمیع قانون‌ها و احکام نظامات دولتی و مملکتی را استقرار و پایداری ندیده‌اند مگر در اینکه همین معنی آزادی  را بطور مطلق در کارها جاری نمایند. در دول متمدنانه این معنای را تا یک درجه پیش برده‌اند و اسبابی را که برای حصول این مقصود لازم دانسته‌اند تا توانسته‌اند فراهم آورده‌اند لکن بطوریکه معلوم است درجات آزادی در هیچ جای دنیا اولا به این درجه مطلوبیت نرسیده و ثانیا در میان آن‌ها  یعنی آزادی  که در مملکت و دولتی است فرق کلی دارد و با آزادی که در دیگر مملکت می‌باشد...».

روزنامه اختر اما با فراز و نشیب‌های طولانی با مکاتبات سیاسی از سوی دربار مظفری با دولت عثمانی و با توجه به دوستی قاتل نصر‌الدین شاه با برخی نویسندگان این روزنامه، دولت عثمانی با حکم  سلطان عبدالحمید رای به توقیف آن داد.

یادداشت از علیرضا میردیده؛ ایسنا- منطقه خراسان

انتهای پیام

ارسال خبر به دوستان

* گیرنده(ها):

آدرس ایمیل ها را با علامت کاما از هم جدا نمایید. (حداکثر 3 آدرس پست الکترونیکی گیرنده را وارد نمایید)
متن ارسال:

ارسال نظر

نام و نام خانوادگی:
آدرس سایت شما:
* آدرس پست الکترونیکی:
* متن:
* کد مقابل را وارد نمایید: