• پنجشنبه ۲۲ شهریور ماه، ۱۳۹۷ - ۱۱:۰۹
  • دسته بندی : فرهنگی و هنری
  • کد خبر : 976-11787-5
  • خبرنگار : 15299
  • منبع خبر : ----

شرح بند دوم؛

ذکر شاعرانۀ مصیبت در پرتو اشارات و تلمیحات

ترکیب‌بند مشهور محتشم کاشانی سالیان سال زینت و گوشواره محافل و مجالس عزا در محرم و صفر بوده و همواره بر رونق و توجه به آن افزوده شده است؛ مساله‌ای که ضرورت تشریح و تبیین این اثر نام‌آور را بیش از پیش مطرح می‌کند. 

به گزارش ایسنا- منطقه خراسان، یوسف بینا نویسنده، پژوهشگر ادبی و مدرس زبان و ادبیات فارسی در یادداشتی که در اختیار ایسنا قرار داده است به تبیین و تشریح دومین بند از این دوازده بند شهیر پرداخته است.

کشتی شکست خوردۀ طوفان کربلا 
در خاک و خون تپیدۀ میدان کربلا 
گر چشم روزگار بر او زار می‌گریست 
خون می‌گذشت از سر ایوان کربلا 
نگرفت دست دهر گلابی به‌غیر اشک 
زآن گل که شد شکفته به بستان کربلا 
از آب هم مضایقه کردند کوفیان 
خوش داشتند حرمت مهمان کربلا 
بودند دیو و دد همه سیراب و می‌مکید 
خاتم ز قحط آب سلیمان کربلا 
زآن تشنگان هنوز به عیوق می‌رسد 
فریاد العطش ز بیابان کربلا 
آه از دمی که لشگر اعدا نکرد شرم 
کردند رو به خیمۀ سلطان کربلا 
آن دم فلک بر آتش غیرت سپند شد 
کز خوف خصم در حرم افغان بلند شد 

بند دوم ترکیب‌بند محتشم کاشانی، یک‌سره در خدمت ژانر «مرثیه» به همان معنای نزدیک به «ذکر مصیبت» در روضه‌خوانی‌ها و تعزیه‌خوانی‌هاست. شاعر در این بند بر دو رویکرد اصلی تأکید دارد؛ اول روایت شاعرانۀ مصائب حضرت سیدالشهدا(ع) در روز عاشورا و دوم تحریک هرچه بیشتر عاطفۀ مخاطب یعنی همان رویکردی که مداحان اهل‌بیت(ع) در ذکر مصیبت‌های ایشان برای تأثیرگذاری هرچه بیشتر بر مخاطبان خود دارند. این دو رویکرد در فضایی آمیخته با اشارات و تلمیحات دینی و تاریخی در این بند نمایان است. 

شاعر در این بند برخلاف بند نخست، چندان نخواسته است سخن خود را حماسی کند و اگرچه در بیت دوم این بند، اغراق بسیار زیبایی در توصیف گریستن روزگار بر سیدالشهدا(ع) وجود دارد با این مضمون که «خون از سر ایوان کربلا می‌گذرد اگر چشم روزگار بر او زار بگرید»، اما این بند فاقد رویکرد حماسی است. «کشتی شکست خورده»، «در خاک و خون تپیده»، «خون گریستن روزگار»، «گرفتن گلاب اشک از گل روییده در کربلا» و «رسیدن فریاد العطش به آسمان» عبارات شاعرانه و تأثیرگذاری است که شاعر برای بیان مصیبت امام حسین(ع) در این بند از آن‌ها بهره گرفته است. 

کلمۀ «کشتی» صرف‌نظر از صفت «شکست‌خورده» که ناظر بر مفهوم شهادت مظلومانۀ سیدالشهدا(ع) در روز عاشوراست، خود اشاره‌ای بسیار ظریف به سخنی از پیامبر اسلام(ص) است: «بر سوی راست عرش خداوند نوشته شده است که همانا حسین(ع) چراغ هدایت و کشتی نجات است.» توصیف «شکست‌خورده» برای این «کشتی» نیز اشاره‌ای به این حقیقت تاریخی است که امت حضرت رسول(ص) دست به خون امام خود آلودند و «کشتی نجات» خود را شکستند. 

مفهوم «بی‌وفایی کوفیان» در شعرهایی که حاوی مصائب اهل‌بیت(ع) به‌ویژه امام علی(ع) و امام حسین(ع) هستند، برای شیعیان ایران مفهومی آشناست و اشارات تاریخی به آن یکی از دست‌مایه‌های اصلی شاعران و مداحان اهل‌بیت(ع) برای نشان‌دادن مظلومیت آن امامان معصوم است که در این شعر هم به آن اشاره‌ای شده است. 

شاعر در بیت پنجم در عین آن‌که حضرت امام حسین(ع) را به سلیمان نبی از جهت قدرت ظاهری و باطنی تشبیه می‌کند، اوج تشنگی آن حضرت را با تصویری شاعرانه بازمی‌نمایاند. در بستر این اشارۀ دینی و تاریخی، ذکر کلمه‌های «دیو و دد» (که به فرمان حضرت سلیمان بودند)، «خاتم» و «سلیمان» در این بیت مراعات‌النظیر زیبایی آفریده است. 

بیت ششم که در آن ماندگاری «فریاد العطش» در طول تاریخ مضمون سخن شاعر است، اشاره‌ای به جادوانگی حقیقت عاشورا و نیز بینش تاریخی شاعر به این حقیقت است. بیت هفتم نیز نقطۀ اوج مرثیه است که در آن بی‌شرمی دشمنان سیدالشهدا(ع) بیان می‌شود و لحظه‌ای است که تأثیرگذاری عاطفی شعر بر مخاطبان خاص به اوج می‌رسد. بیت پایانی نیز با بیانی حماسه‌وار در بستر مرثیه‌ای سوزناک به مصیبت خاندان امام حسین(ع) پس از شهادت آن حضرت اختصاص یافته است. دو بیت آخر این بند در کنار هم یکی از مرثیه‌های مهم مربوط به شعر عاشورایی و برای اهالی این نوع شعر، یادآور اشک‌آورترین و جان‌گدازترین مصیبت اهل‌بیت(ع) و برای محتشم کاشانی دست‌مایه‌ای است که در بندهای بعدی ترکیب‌بند خود بیشتر به شخصیت حضرت زینب(س) به‌عنوان صاحب‌عزای عاشورا بپردازد. 

انتهای پیام

ارسال خبر به دوستان

* گیرنده(ها):

آدرس ایمیل ها را با علامت کاما از هم جدا نمایید. (حداکثر 3 آدرس پست الکترونیکی گیرنده را وارد نمایید)
متن ارسال:

ارسال نظر

نام و نام خانوادگی:
آدرس سایت شما:
* آدرس پست الکترونیکی:
* متن:
* کد مقابل را وارد نمایید: