• سه شنبه ۱۳ آذر ماه، ۱۳۹۷ - ۱۵:۲۵
  • دسته بندی : فرهنگی و هنری
  • کد خبر : 979-7787-5
  • خبرنگار : 15260
  • منبع خبر : ----

عبدالرحیم قنوات:
«تاریخ اسلام» دکتر فیاض، گزارشی فاخر و هنرمندانه از تاریخ اسلام است

دکتر عبدالرحیم قنوات گفت: «تاریخ اسلام» دکتر فیاض، گزارشی فاخر و هنرمندانه از تاریخ اسلام است که دقت نظر، نثر درخشان و انصاف علمی و بی طرفی نویسنده آن را در شمار کتاب‌های خواندنی و ماندگار تاریخ نگاری اسلامی به زبان فارسی قرار داده است.

به گزارش ایسنا- منطقه خراسان، استاد تاریخ دانشگاه فردوسی مشهد  در «شب علی‌اکبر فیاض» که در دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد برگزار شد، اظهار کرد: کتاب «تاریخ اسلام» اثر زنده‌یاد مرحوم علی‌اکبر کتابی است در تاریخ اسلام از آغاز تا سده هفتم هجری که در یک مقدمه و 6 بخش «عربستان»، «پیغمبر(ص) در مکه»، «پیغمبر(ص در مدینه» «خلفای راشدین»، «امویان» و «عباسیان» است. نویسنده در حجمی نسبتا اندک به دوره‌های مهم و طولانی از تاریخ اسلام پرداخته است و حتی در بخش اول در خصوص جغرافیا و وضع دینی، سیاسی و اجتماعی شبه جزیره عربستان در ایام جاهلیت با تفصیل نسبی سخن گفته است.

وی ادامه داد: مقدمه مهم این کتاب که نویسنده در آن در خصوص گستره مباحث، معرفی منابع و روش استفاده از آن‌ها و زبان و نثر کتاب پرداخته، متاسفانه از چاپ چهارم به بعد به دلیلی نامعلوم حذف شده است و آنگونه که در مقدمه مذکور این کتاب آمده است، دکتر فیاض این کتاب را برای مطالعه دانشجویان سال اول دانشکده معقول و منقول نوشته است. 

این استاد دانشگاه افزود: دکتر علی اکبر فیاض تحصیل کرده رشته تاریخ نبود اما آموخته‌های ادبی و  دینی او در حوزه علمیه مشهد، آشنایی او با زبان‌های خارجی متعدد و دایره وسیع معلومات او که به گفته برخی هم معاصرانش حیرت برانگیز بود، وی را شایستگی تحقیق و تالیف در این زمینه بخشیده بود و کتاب تاریخ اسلام شاهد این ادعاست. 

قنوات در خصوص اندیشه و روشی که تاریخ اسلام در چارچوب آن خلق شده است، عنوان کرد: تاریخ اسلام اولین بار 70 سال پیش در سال 1327 شمسی به چاپ رسید. این سال‌ها مصادف با خروج نیروهای متفقین از کشور و به وجود آمدن فضایی تازه بود. در این دوره در جامعه ما چند اندیشه مهم را می‌توان از هم بازشناخت، نخست مذهبیون که توجه آن‌ها معطوف به سنت و به خصوص انجام شعائر مذهبی ممنوعه در عصر رضاخانی بود. به رغم ظهور چهره‌های نواندیش در میان این گروه مانند شریعت سنگلجی در تهران و محمدتقی شریعتی در مشهد، جز آثار آنان نمی‌توان از کتب تاریخی به معنای علمی آن نشانی گرفت. همچنین مارکسیست‌ها فارغ از ابعاد سیاسی و اجتماعی فعالیت این گروه، آنچه آنان تحت عنوان تاریخ عرضه می‌کردند، آثاری در قالب چارچوب‌های مارکسیستی بود. 

قنوات گفت: همچنین ناسیونالیست‌ها بیش از هرچیز به عناصر فرهنگی و تاریخی ایران باستان تکیه داشتند و آن را در تقابل با فرهنگ اسلامی قرار می‌دادند که مهم‌ترین مورخ این گروه سیداحمد کسروی بود که جان بر سر این کار نهاد. پژوهشگران جدید که با چارچوبی از پیش تعیین شده به سراغ تاریخ نمی‌رفتند، اینان که روش تحقیق، سبک و سیاق آثارشان تا اندازه زیادی تحت تاثیر مستشرقان بود هم دارای غنای علمی و هم آراسته به انصاف و حقیقت‌جویی بودند و از این گروه می‌توان به کسانی مانند مرحوم محمد قزوینی و عباس اقبال آشتیانی اشاره کرد.

وی افزود: دکتر فیاض را به گواهی آثارش باید جزو گروه اخیر قرار داد که تاثیری از جریانات نو و سنتی مذهبی، مارکسیست‌ها و حتی ناسیونالیست‌های وطنی نپذیرفته بود. او در کتاب تاریخ اسلام و در مقام مورخی نشسته است که دوست‌دار حقیقت است.  بنابراین در سرتاسر اثرش نه مدح و ستایشی به چشم می‌خورد و نه توهین، تحقیر و افترایی و نه قلب حقیقت و تحریفی و نه کوششی برای سخن گفتن به زبانی خالی از لغات و اصطلاحات عربی.

این استاد دانشگاه در خصوص روش دکتر فیاض در این کتاب عنوان کرد: تاریخ اسلام را می‌توان کتاب نقلی و نه تالیف و نیز سیاست‌محور دانست. نکته مهم اینکه رویکرد نویسنده به روایات تاریخی نیز رویکردی نقادانه نیست و معمولا به نقل روایات اکتفا کرده است و این در مواردی موجب آوردن روایاتی شده که پذیرش  آن‌ها چندان هم آسان نیست. 

قنوات اضافه کرد: دکتر فیاض خود آورده است که در ذکر حوادث و وقایع از قضاوت‌های شخصی برحذر مانده است. با وجود این، وی تالیف‌هایی نیز ارائه کرده که نشان‌دهنده دقت ایشان است، به عنوان مثال تفکیک درستی میان شهرنشینی و سکنی‌گزینی اعراب در شمال شبه جزیره صورت داده است و در قالب جمله‌ای کوتاه به روابط پنهانی ابوبکر و عمر در ماجرای خلافت اشاره کرده است که بدین طریق، ابوبکر زحمتی را که عمر در سقیفه برای او کشیده بود را جبران کرد. عملکرد عثمان را مورد ارزیابی دقیق قرار داده است. تحلیلی از بر سر کار آمدن بنی‌امیه صورت داده و مشکلات امام علی(ع) را در آغاز حکومتش تبیین کرده است. نظری جالب در مورد پذیرش مذهب خوارج توسط بدویان ابراز کرده است و در اواخر کتاب نیز تحلیلی مختصر اما دقیق از تغلب احوال مسلمان از آغاز تا انقراض خلافت به دست داده است. 

وی ادامه داد: دکتر فیاض معمولا در نقل روایات جانب بی طرفی را رعایت کرده است، به عنوان مثال در مورد موضوع مناقشه برانگیز نماز ابوبکر در ایام بیماری پیغمبر(ص) هم به روایات شیعه و هم به روایات اهل‌سنت اشاره کرده است. 

این استاد دانشگاه گفت: آخرین نکته در خصوص روش نویسنده «تاریخ اسلام» این بود که لحن ایشان تقریبا در همه‌جا بی‌طرفانه است و خواننده با خواندن متن کتاب نمی‌تواند چیزی درباره اعتقادات وی به دست آورد و شاید به همین دلیل است که این اثر در برخی محافل با نوعی بی مهری روبرو شده است. اما آنچه نویسنده در خصوص پیروزی پیامبر(ص) در جنگ احزاب گفته است، نشان می‌دهد که ما با مورخی با بن‌مایه‌های دینی و نه مورخی تاریخ‌نگر روبرو هستیم.

وی در خصوص حجم و فصل‌بندی کتاب «تاریخ اسلام» نیز بیان کرد: «تاریخ اسلام» دکتر فیاض دوره‌ای طولانی از تاریخ عربستان پیش از اسلام و تا سقوط بغداد به دست هلاکو (656 ق) را شامل می‌شود. نویسنده در انتهای کتاب، سرنوشت خلافت عباسی حتی تا انقراض کامل آن در مصر (945 ق) را به اختصار پی گرفته است. البته او هرچه در تاریخ اسلام جلوتر آمده، دامنه سخن را کوتاه‌تر کرده است، تا جایی که بیش از 90 سال تاریخ امویان را در 19 صفحه و 524 سال تاریخ عباسیان و حتی استمرار آن تا نیمه سده دهم قمری را در 33 صفحه گزارش کرده است.

قنوات تصریح کرد: همچنین باید گفت در بخش‌های مختلف کتاب و در تنظیم حجم مطالب اهمیت و اولویت موضوعات توجه لازم صورت نگرفته است، جز این باید اضافه کرد گاهی اطلاعاتی مفید اما بی ارتباط با تاریخ اسلام در  متن کتاب گنجانیده شده است. که البته دقت نظر دکتر فیاض در ذکر برخی جزئیات و سلسله‌های کوچک و گمنام را نباید نادیده گرفت. اشاره مختصر ایشان به دولت‌هایی مانند بنی‌مروان در دیار بَکر و... از این نظر اهمیت دارد که کمتر کسی حتی از اهل تاریخ در آن روزگار از احوال این دولت‌ها خبری داشت. همچنین باید به این نکته اشاره کرد که تنظیم حجم مطالب کتاب معمولا به مشرب مولف و معیارهای ارزش گذاری او مربوط است.

وی خاطرنشان کرد: قنوات در مورد منابع این کتاب تصریح کرد: دکتر فیاض خود در مقدمه کتاب «تاریخ اسلام» آورده است که: «اساس کتاب بر اخبار طبری است» با این وجود، وی در نوشتن این اثر خود از منابع متعدد و متنوع سود جسته است. شمار این منابع به 75 عنوان بالغ می‌شود. اما تنوع این منابع هم جالب توجه است که طیف وسیعی از این‌ها را به این شرح «موازی»، «سیر نبوی»، «فرهنگ‌نامه‌ها»، «دایره‌المعارف‌ها»، «مجموعه‌های حدیثی»، «کتب کلامی»، «آثار ادبی»، «تواریخ عمومی»، «کتب تفسیر»، «کتب طبقات و رجال»، «آثار جغرافیایی»، «سفرنامه‌ها»، «کتب فتوح»، «تواریخ محلی»، «کتب مقدس»، «مقاطع»، «سیره ائمه»، «منابع جدید اروپایی، عربی و معاصر پارسی» را شامل می‌شود.

این استاد تاریخ افزود: اگر به تاریخ تالیف کتاب «تاریخ اسلام» یعنی دهه 1320 ش نظر کنیم در می‌یابیم که مراجعه به آثار متنوع برای  نوشتن کتابی تاریخی در آن روزگار کم‌نظیر بوده است. درباره منابع دکتر فیاض باید به نکته دیگری نیز اشاره کرد و آن بهره‌گیری از قرآن به عنوان قدیمی‌ترین سند تاریخ اسلام است که این نیز در روزگار تالیف کتاب  در خود توجه است. به عنوان مثال در خصوص گسترش مسلمانی در میان قبال عرب به آیه دوم سوره نصر اشاره کرده است که سال آخر عمر پیامبر(ص) دوره «يَدْخُلُونَ فِي دِينِ اللَّهِ أَفْوَاجًا» بوده است. البته دکتر فیاض در ارجاع به منابع، جانب اعتدال داشته است، دچار افراط و تفریط نشده و در حالی که تقریبا هیچ صفحه‌ای از کتاب از ارجاع به اثری خالی نیست، تمرکز خواننده را با ارجاعات متعدد بر هم نزده است.

وی در خصوص نثر کتاب «تاریخ اسلام» عنوان کرد: کتاب دکتر فیاض گزارشی زیبا و فاخر از تاریخ اسلام و دارای نثری روان، پخته، زیبا و جان دار است. نویسنده در این کتاب نثری عرضه کرده است که از نمونه های ماندگار ادبیات فارسی در روزگار ماست. مهم‌ترین ویژگی نثر این کتاب ایجاز هنرمندانه‌ای است که در آن به کار گرفته شده است. آوردن دوره‌ای چنین طولانی از تاریخ اسلام در متنی چنین مختصر کاری است که تنها از عهده شاگرد ادیب نیشابوری و مصحح تاریخ بیهقی برمی‌آید. 

این استاد دانشگاه اظهار کرد: مرحوم فیاض همچنین در به کار بردن واژه‌ها و اصطلاحات خاص نیز هنرنمایی کرده و به این وسیله متن کتاب را زیبایی دو چندان بخشیده است. همچنین در خصوص مشکلات اندک موجود در نثر این کتاب نیز باید گفت. با یادآوری اینکه فصاحت و زیبایی در متن کتاب تاریخ اسلام قاعده و مشکلات نثر آن استثنایی است. هنرمندی دکتر فیاض در بیان مطالبی بسیار از تاریخ اسلامی در کتابی کم حجم و جملاتی مختصر و زیبا گاه افراط در ایجاز موجب فهم نادرست و نقص معنی شده است و مشکلی بروز کرده که اهل ادب آن را ایجاز مخل دانسته‌اند.

قنوات بیان کرد: این کتاب از آن دست آثاری است که می‌توان ادعا کرد، در میان نسل های آینده این سرزمین نیز خوانندگان خود را خواهد داشت، کمااینکه با گذشت 70 سال از تاریخ تالیف و حدود 50 سال از درگذشت نویسنده این اثر هنوز هم مورد توجه خوانندگان و پژوهشگران تاریخ اسلام است. به رغم این باید گفت تاریخ اسلام با وجود اینکه به دفعات بسیار منتشر شده است، هنوز هم از چاپی شایسته و درخور این اثر فاخر برخوردار نیست و بهترین چاپ این کتاب چاپ اول این کتاب است و چاپ‌های بعدی متاسفانه با مشکلاتی همراه بوده که کیفیت این اثر را تحت‎تاثیر قرار داده است. راه حل را نیز باید در فراهم آوردن متنی از این کتاب براساس نسخه‌های چاپی مختلف و در صورت امکان نسخه و یا نسخ دست نویس آن جست‌وجو کرد.             

انتهای پیام

ارسال خبر به دوستان

* گیرنده(ها):

آدرس ایمیل ها را با علامت کاما از هم جدا نمایید. (حداکثر 3 آدرس پست الکترونیکی گیرنده را وارد نمایید)
متن ارسال:

ارسال نظر

نام و نام خانوادگی:
آدرس سایت شما:
* آدرس پست الکترونیکی:
* متن:
* کد مقابل را وارد نمایید: