• چهارشنبه ۲۵ اردیبهشت ماه، ۱۳۹۸ - ۱۱:۵۵
  • دسته بندی : فرهنگی و هنری
  • کد خبر : 982-15387-5
  • خبرنگار : 15300
  • منبع خبر : ----

که شه‌نامه ز ایشان به تابندگی است؛

درباره کاتبان مشهور شاهنامه

شاهنامه یکی از بزرگترین سروده‌های حماسی جهان است که توسط حکیم ابوالقاسم فردوسی سروده شده و کاتبان و خوشنویسان بسیاری به آن پرداخته‌اند.

به گزارش ایسنا- منطقه خراسان، امروز 25 اردیبهشت ماه بزرگداشت حکیم ابوالقاسم فردوسی، سراینده‌ی شاهنامه، بزرگ‌ترین کتاب به زبان پارسی است که در همه جای جهان مورد توجه قرار گرفته و به بسیاری از زبان‌های زنده‌ی جهان برگردان شده‌ است.

در این گزارش به زندگی‌نامه‌ی برخی از خوشنویسان و کاتبان شاهنامه پرداخته شده است.

جعفر تبریزی

میرزا جعفر بن علی تبریزی یا فریدالدّین جعفر تبریزی یکی از اساتید خوشنویسی ایرانی در قرن نهم هجری است که با لقب بایسنقری هم از او یاد می‌شود. وی  بزرگ‌ترین نستعلیق ‌نویس زمان خود بود. یکی از آثار معروف نستعلیق او شاهنامه بایسنقری است. این شاهنامه هم ‌اکنون در یکی از کتابخانه‌های ایران نگهداری می‌شود. یکی دیگر از کارهای میرزا جعفر تبریزی مرقع نفیسی است در کتاب‌خانه دانشگاه توبینگن آلمان که می‌توان نمونه‌های بسیار عالی از خط ثلث، ریحان، نسخ، رقاع، توقیع و نستعلیق را در آن‌ها یافت.

تاریخ تولد و درگذشت جعفر تبریزی به‌درستی معلوم نیست، ولی از آثار و خطوط برجا مانده از او پیداست که بین سالهای ۸۱۶ تا ۸۵۶ زنده بوده‌است. او از مردم ماه‌شهر بود، لیکن به دلیل اقامت طولانی در هرات، به هروی معروف شده‌است. از هرات به ماوراءالنهر سفر کرد و سه سال در بلخ ماند، سپس به خوارزم رفت و یک سال در سمرقند اقامت گزید و در بخارا درگذشت. میرزا جعفر تبریزی در سال ۸۸۵ بدرود حیات گفت.

میرزا جعفر در رواج خط نستعلیق کوشش بسیار نمود و در اندک مدتی آن را مقبول عام و خاص کرد، او این خط را از استاد بلاواسطه خود میرعبدالله فرزند میرعلی تبریزی آموخت و در آن از بانی نستعلیق، یعنی میرعلی، نیز برتر شد. او را در «خطوط اصول» شاگرد شمس‌الدین قطابی مشرقی بود. با آن‌که شهرت عمده‌اش در خط نستعلیق است خطوط دیگر را استادانه‌تر می‌نوشت.

میرزا جعفر پیش از پیوستن به دربار بایسنقر میرزا، در تبریز در دربار میرانشاه بن تیمور به سر می‌برد لیکن در حقیقت تربیت یافته دربار شاهرخ تیموری و طرف توجه و علاقه خاص پسر او بایسنقر میرزا بود، زیرا سمت استادی دبستان او را به عهده داشت.

میرزاجعفر در یکی از حجره‌های کاخ چهلستونِ بایسنقر میرزا کتابت می‌کرد و سرآمد چهل کاتب و خوشنویس کتابخانه‌ی او بود.

کانون هنری بایسنقر در هرات به‌ نام دارالصنایع کتاب سازی معروف بود و کتاب‌های پدید آمده در این کتابخانه و کانون هنری شامل نفیس‌ترین آثار نگارگری و استادانه‌ترین قطعات خوشنویسی هستند که به زیبایی تمام صحافی و جلدآرایی گشته‌اند. تاریخ تأسیس کتاب‌خانه‌ی بایسنقر ۱۴۲۰میلادی است و این موقعی است که بایسنقر میرزا به فرماندهی قشون برای نجات تبریز از دست ترکمن‌ها به‌آنجا رفته بود و در آنجا هنرمندانی همچون استاد جعفر را با خود به هرات آورد.

یکی از عوامل تجدید رونق خطوط متداول در ایران قرن نهم وجود میرزا جعفر بود. او با تربیت شاگردانی در انواع خطوط، به توسعه و پیشرفت خطاطی در ایران کمک کرد. شاگردان معروف او عبارت‌اند از: اظهر تبریزی در خط نستعلیق، شیخ محمود زرین قلم در خفی نویسی، عبدالحی منشی استرآبادی در خط تعلیق و مشهورترین شاگرد او، که در ضمن داماد او نیز بود، عبداللّه طبّاخ هروی که در خط اصول سرآمد بود.

آثار به جامانده از او، برخی در ایران و بسیاری نیز در کتابخانه‌های جهان پراکنده است. مهمترین آنها عبارت‌اند از: شاهنامه بایسنقری که به خط نستعلیق و در ۸۳۳ به فرمان بایسنقر میرزا کتابت شده و هم‌اکنون در کتابخانه‌ی سلطنتی سابق در موزه کاخ گلستان موجود است. دیوان اشعار حسن دهلوی که در ۸۲۵ به دارالسلطنه هرات تقدیم شده و در کتابخانه مجلس موجود است؛ نسخه‌ای از کلیات همام تبریزی به خط نستعلیق که در ۸۱۶ کتابت شده و در کتابخانه ملی پاریس نگهداری می‌شود. در این نسخه او به نام میرزا جعفر تبریزی خوانده شده‌ است، زیرا هنوز به دربار بایسنقر میرزا راه نیافته بود.

مهمترين دستاورد وی، کتابت شاهنامه بايسنقري، پايه گذاري شيوه شرقي خط نستعليق و تربيت ظهيرالدين اظهر تبریزی است.

سلطان علی مشهدی

سلطان علي ملقّب به «قبله الکتّاب» در سال ۸۴۱ ق.  در مشهد زاده شد. هفت ساله بود كه پدرش محمد را از دست داد. بهترين شرح حال وي در رساله‌اي به نام«آداب خط» است كه سلطان علي آن را در سال ۹۲۰ ق. سروده است. وي از نوجواني به شكل خودرو به مشق خط مي‌پردازد تا اينكه روزي اتفاقاً «مير مفلسي» را مي‌بيند و وي حروف ابجد را به وي تعليم مي‌دهد و از اين پس  علاقه‌مندي  وي به خط بيشتر مي‌شود و به رياضت روزه و مشق شبانه‌روزي روي مي‌آورد.

پس از بيست سالگي در زادگاهي شهرتي نسبي كسب مي‌كند و كم كم به جايي مي‌رسد كه شاگرداني ترك و تاجيك نزد وي مي‌آيند. البته عجيب است كه در رسالة «آداب الخط» از آمدنش به هرات و ورود به دستگاه سلطان حسين و آشنايي‌اش با امير علي شيرنوايي و عبدالرحمان جامي سخني به ميان نياورده است.

از تاريخ نخستين نسخه‌‌هايي كه در هرات كتابت كرده است به نظر مي‌رسد كه پيش از آغاز سلطنت سلطان حسين بايقرا (۸۷۳ ق.) به هرات مهاجرت كرده و از اين زمان تا بازگشت دائمي به زادگاهش در ۹۱۲ ق. بيش از چهل سال با شهرتي فراوان در دار‌السلطنة هرات به خلق آثار هنري اشتغال داشته است. تاريخ كتابت آثار برجاي ماندة سلطان علی ميان سالهاي  ۸۶۵ ق. تا ۹۲۱ ق. است كه با توجه به تولد و درگذشت وي، ميان ۲۹ تا ۸۵ سالگي نوشته شده است. از ۳۴ كتاب كه رقم اصيل وي را دارد،‌۲۰ نسخه تاريخ كتابت نيز دارد و پركارترين سالهاي كتابت وي ميان سالهاي ۸۹۵ ق. تا ۸۹۹ ق.  بوده است. به جز سروده‌هايي كه در تذكره‌ها باقي مانده مهمترين سرودة‌ وي همان رسالة ياد شده است كه نسخه‌اي از آن به خط خود سلطان علي در كتابخانة‌ عمومي ملی روسیه وجود دارد.

اين رساله از پر محتواترين و روان‌ترين رساله‌هاي آموزشي سدة دهم و بالغ برسيصد بيت است. وي در اين رساله خود را رسماً‌ شاگرد استادي معرفي نكرده است اما معاصرانش وي را شاگرد اظهر تبريزي دانسته‌اند. سلطان علي شاگردان فراواني نيز تربيت كرده كه مهمترين آنان از اين قرارند:‌ سلطان محمد خندان، سلطان محمد نور، زين‌الدين محمود (داماد سلطان علي)، عبدي نيشابوري، محمد ابريشمي، محمد قاسم شاديشاه، مولانا رستم علي و علاء الدين محمد هروي.

اظهر تبریزی

مولانا اظهر تبریزی یا ظهیرالدین اظهر از خوشنویسان و نستعلیق‌نویسان صاحب‌ نام قرن نهم هجری است. او ملقب به استاد استادان، استادالاساتید و ظهیرالدین است و او را صاحب فضل و کمالات بسیار دانسته‌اند.

اظهر تبریزی مدتی در خدمت حکیم جعفر به تحصیل علم و فضایل پرداخت. او ابتدا از تبریز به هرات رفت و ملازم سلطان ابوسعید گورکانی شد؛ سپس به کتابخانه الغ بیگ در سمرقند رفت؛ بعدها از راه اصفهان به شیراز، بصره، بغداد، حلب، شام و مکه رفت و در همانجا در سال ۸۸۰ هجری قمری درگذشت. به این ترتیب اظهر باید عمری طولانی و افزون بر ۸۰ سال کرده باشد.

اظهر تبریزی شاگرد مولانا جعفر تبریزی معروف به جعفر بایسنقری از خوشنویسان و رئیس کتابخانه شاهرخ میرزا و پسرانش الغ‌بیگ و بایسنقر میرزا بود. مولانا اظهر را سومین کسی می‌دانند که در خط نستعلیق استاد شد. نخست میرعلی تبریزی بود که او را بنیان‌گذار این خط نامیده‌اند و پس از او شاگردش جعفر تبریزی آمد و این شیوه را با جدیت دنبال کرد و گسترش داد و سومین نفر در این راه اظهر بود. البته چنانچه جعفر تبریزی از میرعلی که واضع خط نستعلیق بود بهتر می‌نوشت، خط اظهر را هم از جعفر تبریزی بهتر دانسته‌اند.

او افزون بر نگارش نستعلیق از خفی تا جلی (بسیار ریز تا بسیار درشت)، همچنین خط ثلث را مانند بزرگترین خوشنویسان این خط می‌نوشته است و آثار ارزشمندی در خطوط شش‌گانه دارد.

از شاگردان معروف اظهر سلطان‌علی قاینی، سلطان‌علی مشهدی و شیخ بایزید پورانی هستند و برخی عبدالرحیم انیسی خوارزمی، سلطان‌علی سبز مشهدی، شیخ محمد امامی و غیب‌الله امامی را نیز شاگرد او دانسته‌اند. فرزند اظهر تبریزی، مولانا میرکی بود که او هم به استادی در نستعلیق رسید.

آثار اظهر بین سال‌های ۸۲۴ تا ۸۷۷ ه‍.ق امضا دارد که هم‌اکنون بیشتر آن‌ها در موزه‌های ایران و استانبول نگهداری می‌شود. از این رو می‌توان سال ۸۸۰ را که برخی برای درگذشتش ذکر کرده‌اند صحیح دانست.

مهدیه توانایی‌نژاد؛ ایسنا- منطقه خراسان
منابع:
کاتبان شاهنامه
اطلس خط

انتهای پیام

ارسال خبر به دوستان

* گیرنده(ها):

آدرس ایمیل ها را با علامت کاما از هم جدا نمایید. (حداکثر 3 آدرس پست الکترونیکی گیرنده را وارد نمایید)
متن ارسال:

ارسال نظر

نام و نام خانوادگی:
آدرس سایت شما:
* آدرس پست الکترونیکی:
* متن:
* کد مقابل را وارد نمایید: